Evlilik birliği kurulduğu andan itibaren eşlerin malvarlığı arasındaki ilişki, kanunun öngördüğü bir mal rejimi çerçevesinde şekillenir. Çoğu çift evlilik sırasında bu konuyu hiç gündeme getirmez ve farkında olmadan yasal mal rejimine tabi olarak yaşamaya devam eder; oysa mal rejimi yalnızca boşanma anında değil, eşlerden birinin ölümü, borçların takibi ve hatta günlük mal edinme işlemlerinde de hukuki sonuçlar doğurur. Bu yazıda Türk Medeni Kanunu'nun öngördüğü mal rejimi türlerini, bu rejimlerin seçilme usulünü ve mal rejiminin sona ermesi hâlinde izlenecek süreci ele alıyoruz.

Yasal Mal Rejimi: Edinilmiş Mallara Katılma

Türk Medeni Kanunu'nun 202. maddesi uyarınca, eşler arasında sözleşmeyle başka bir rejim kabul edilmedikçe, evlilik tarihinden itibaren yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır. 1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe giren bu düzenleme, o tarihten sonra evlenen çiftler için otomatik olarak geçerlidir; 2002 öncesi evliliklerde ise eşler aksini kararlaştırmamışsa yine bu rejime geçilmiş sayılır. Bu rejimde eşlerin malvarlığı iki kategoriye ayrılır: kişisel mallar ve edinilmiş mallar.

Kişisel mallar nelerdir?

TMK 220. maddeye göre kişisel mallar; eşlerden birinin yalnız kişisel kullanımına yarayan eşyalar, mal rejiminin başlangıcında eşlerden birine ait bulunan veya bir eşin sonradan miras yoluyla ya da herhangi bir şekilde karşılıksız kazanma yoluyla elde ettiği malvarlığı değerleri, manevi tazminat alacakları ve kişisel mallar yerine geçen değerlerdir. Örneğin evlilik öncesinden sahip olunan bir ev ya da evlilik sırasında anne babadan miras kalan bir arsa, kişisel mal niteliğindedir ve boşanmada paylaşıma konu olmaz.

Edinilmiş mallar nelerdir?

TMK 219. maddeye göre edinilmiş mallar; çalışmanın karşılığı olan edinimler, sosyal güvenlik ve sosyal yardım kurum ve kuruluşlarının veya personele yardım amacıyla kurulan sandık ve benzerlerinin yaptığı ödemeler, çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar, kişisel malların gelirleri ve edinilmiş malların yerine geçen değerlerdir. Basitçe ifade etmek gerekirse, evlilik süresince emek karşılığı kazanılan ya da biriktirilen her şey, aksi ispat edilmedikçe edinilmiş mal sayılır. Mal rejimi sona erdiğinde her eş, diğer eşin edinilmiş mallarındaki artık değerin yarısı üzerinde katılma alacağı hakkına sahip olur. Artık değer, edinilmiş malların toplam değerinden bu mallara ilişkin borçlar düşüldükten sonra kalan tutardır.

Seçimli (Sözleşmeli) Mal Rejimleri

Eşler isterlerse yasal rejim yerine kanunun öngördüğü diğer rejimlerden birini mal rejimi sözleşmesiyle seçebilir.

Mal ayrılığı

TMK 242 ve 243. maddelerde düzenlenen mal ayrılığı rejiminde her eş, kendi malvarlığı üzerinde tek başına tasarruf yetkisine sahiptir; evlilik süresince edinilen mallar da dahil olmak üzere, mal rejiminin sona ermesinde bir paylaşım veya katılma alacağı söz konusu olmaz. Bu rejim özellikle kendi işini kuran veya önemli miktarda kişisel servete sahip eşler tarafından tercih edilebilir; ancak ekonomik olarak daha zayıf konumdaki eşin, boşanmada herhangi bir katılma alacağı talep edemeyeceği de unutulmamalıdır.

Paylaşmalı mal ayrılığı

TMK 244 ila 255. maddeler arasında düzenlenen bu rejimde evlilik süresince her eş kendi malı üzerinde tasarruf eder; ancak mal rejimi sona erdiğinde, eşlerden birinin diğerinin bir malının edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almaksızın katkıda bulunmuş olması hâlinde, bu katkı oranında bir alacak hakkı doğar. Uygulamada tercih edilme oranı düşük olmakla birlikte, katkı payı esasına dayalı bir ara çözüm sunar.

Mal ortaklığı

TMK 256 ila 281. maddelerde düzenlenen mal ortaklığı rejiminde kişisel mallar dışındaki tüm malvarlığı ve gelirler ortaklık mallarını oluşturur ve eşler bu mallar üzerinde elbirliğiyle hak sahibi olur. Mal ortaklığı sona erdiğinde ortaklık malları kural olarak eşit olarak paylaşılır. Bu rejim günümüzde en az tercih edilen seçimli rejimdir; çünkü eşlerden birinin borçları, belirli sınırlar içinde ortaklık mallarını da etkileyebilir.

Mal Rejimi Sözleşmesinin Şekli ve Zamanı

TMK 205. maddeye göre mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce veya evlilik süresince her zaman yapılabilir; sözleşmenin noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılması zorunludur, aksi hâlde sözleşme geçersiz olur. Ayırt etme gücüne sahip küçükler, yasal temsilcilerinin rızasıyla mal rejimi sözleşmesi yapabilir. Evlilik sırasında yapılan bir sözleşmeyle önceki rejimden yeni bir rejime geçilmesi hâlinde önceki rejimin tasfiyesi gerekir; bu tasfiye, aksi kararlaştırılmadıkça yeni rejimin hükümlerine göre yapılır. Uygulamada mal rejimi sözleşmesi yapmadan evlenen çiftlerin büyük çoğunluğu, farkında olmadan yasal mal rejimine tabi olarak yaşamaya devam eder. Evlilik sırasında mal rejimi sözleşmesi yapılması, ileride olası bir boşanma veya ölüm hâlinde mal paylaşımı konusunda belirsizliği önemli ölçüde azaltır.

Mal Rejiminin Sona Ermesi ve Tasfiyesi

Mal rejimi; eşlerden birinin ölümü, başka bir mal rejiminin kabulü, mahkemece evliliğin iptal veya boşanma sebebiyle sona erdirilmesine ya da mal ayrılığına karar verilmesi hâllerinde sona erer. Boşanma davasında mal rejiminin sona erme anı dava tarihidir; bu nedenle dava tarihinden sonra edinilen mallar, katılma alacağı hesabına dahil edilmez. Mal rejiminin tasfiyesi, boşanma davasıyla birlikte talep edilebileceği gibi, boşanma kararının kesinleşmesinden sonra ayrı bir dava olarak da açılabilir. Katılma alacağı davasının açılabilmesi için öncelikle edinilmiş ve kişisel malların ayrı ayrı tespit edilmesi, ardından her bir mal grubunun değerinin güncel piyasa koşullarına göre belirlenmesi gerekir; bu süreçte tapu kayıtları, banka hesap hareketleri ve araç kayıtları gibi belgeler büyük önem taşır. Davanın harç ve yargılama giderleri dava değerine göre belirlenir ve dava değeri, talep edilen katılma alacağı miktarına göre hesaplanır.

Eşlerden birinin ölümü hâlinde de mal rejimi önce tasfiye edilir; sağ kalan eşin katılma alacağı miras payından önce ayrılır ve tereke, bu tasfiyeden sonra kalan değer üzerinden paylaşılır. Bu süreç mirasın açılması sürecinin ayrılmaz bir parçasıdır ve miras paylaşımına geçilmeden önce mutlaka tamamlanması gerekir.

Evli Olmayan Çiftlerde Durum

Türk Medeni Kanunu'nun mal rejimi hükümleri, yalnızca resmî nikâhla evlenmiş eşler arasında uygulanır. Resmî nikâh olmaksızın birlikte yaşayan çiftler arasında bir mal rejimi söz konusu değildir; bu nedenle birliktelik sona erdiğinde taraflardan biri, diğerinin üzerine kayıtlı bir malın edinilmesine katkı sağladığını iddia ediyorsa genel hükümlere dayanan ayrı bir alacak davası açması gerekir. Bu konudaki ayrıntılı değerlendirme için nikahsız birlikteliklerde mal ve miras haklarına ilişkin yazımıza bakabilirsiniz.

Mal Rejiminin Üçüncü Kişilere Karşı Hükümleri

Mal rejimi, yalnızca eşler arasındaki iç ilişkiyi değil, üçüncü kişilerle olan hukuki ilişkileri de etkiler. Edinilmiş mallara katılma rejiminde, eşlerden biri diğerinin rızası olmaksızın aile konutuyla ilgili kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez veya bu konut üzerindeki hakları sınırlayamaz; TMK 194. madde bu konuda özel bir koruma getirir ve tapuya aile konutu şerhi konulmasına imkân tanır. Mal ortaklığı rejiminde ise, eşlerden birinin borçları için alacaklılar, belirli şartlarla ortaklık mallarına da başvurabilir; bu nedenle ticari faaliyet yürüten eşlerden birinin bulunduğu evliliklerde mal ortaklığı rejiminin seçilmesi, diğer eşin malvarlığını riske atabileceğinden dikkatle değerlendirilmelidir. Mal ayrılığı rejimi ise bu riski büyük ölçüde azaltır, çünkü her eşin malvarlığı birbirinden bağımsız kalır ve bir eşin borçları kural olarak diğerinin malvarlığını etkilemez.

Mal Rejimiyle İlgili Uygulamada Sık Karşılaşılan Sorunlar

Mal rejimi tasfiyesi davalarında en sık karşılaşılan sorunlardan biri, bir malın kişisel mal mı yoksa edinilmiş mal mı olduğunun ispatıdır. Kanun, aksi ispatlanmadıkça bir malın edinilmiş mal sayılacağı karinesini benimsemiştir; bu nedenle bir malın kişisel mal olduğunu iddia eden eş, bu iddiasını evlilik öncesi tapu kaydı, miras ilamı veya bağış senedi gibi somut belgelerle ispatlamak zorundadır. Bir diğer sık karşılaşılan sorun, eşlerden birinin, mal rejiminin tasfiyesinden kaçınmak amacıyla dava öncesinde malvarlığını azaltıcı işlemler yapmasıdır; TMK 229. madde, bu tür hileli işlemlerin, yani diğer eşin rızası olmadan yapılan olağan hediyeler dışındaki karşılıksız kazandırmaların ve diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirlerin, değerinin hesaba eklenmesini öngörerek bu tür girişimlerin önüne geçmeye çalışır.

Evlilik dışı bir ilişkiden edinilen gelirlerin ya da bir eşin ailesinden gizlice alınan yardımların mal rejimi hesabına nasıl yansıyacağı da uygulamada sıkça tartışılan konulardandır; bu tür durumlarda mahkeme, banka kayıtları ve tanık beyanlarıyla desteklenen somut delillere dayanarak değerlendirme yapar. Katılma alacağı davalarında bilirkişi incelemesi, malların değerinin güncel piyasa koşullarına göre belirlenmesi açısından neredeyse her dosyada zorunlu bir aşama hâline gelmiştir; bu nedenle dava açılmadan önce mevcut malvarlığına ilişkin belgelerin eksiksiz toplanması, yargılama sürecini kısaltan önemli bir adımdır.

Mal Rejimi Seçiminde Dikkat Edilmesi Gerekenler

  • Mevcut malvarlığının envanteri: Sözleşme yapılmadan önce her eşin mevcut malvarlığının tespit edilmesi, ileride kişisel mal-edinilmiş mal ayrımında ispat kolaylığı sağlar.
  • Noter huzurunda düzenleme: Mal rejimi sözleşmesi mutlaka noterde yapılmalıdır; özel bir kağıda yazılan ya da sözlü anlaşmalar hukuken geçersizdir.
  • Üçüncü kişilerin alacaklarına etkisi: Seçilen rejim, eşlerin alacaklılarının haklarını da etkileyebilir; özellikle mal ortaklığı rejiminde bu husus dikkatle değerlendirilmelidir.
  • Yeniden rejim değişikliği: Eşler evlilik süresince mal rejimini birden fazla kez değiştirebilir; ancak her değişiklikte önceki rejimin usulüne uygun tasfiye edilmesi gerekir.

Mal Rejimi Sözleşmesinin Evlilik Dışında Kalan Ortaklarla Karıştırılmaması

Mal rejimi sözleşmesi, yalnızca resmî nikâhla evli olan veya evlenmek üzere olan kişiler arasında yapılabilir; nişanlılık döneminde dahi bu sözleşme ancak evlenmenin gerçekleşmesi şartına bağlı olarak hüküm doğurur. Uygulamada bazı çiftler, iş ortaklığı kurar gibi bir "mal paylaşım sözleşmesi" yapmayı düşünebilir; ancak böyle bir sözleşmenin Türk Medeni Kanunu anlamında geçerli bir mal rejimi sözleşmesi sayılabilmesi için evlilik bağının mevcut olması ve noterde usulüne uygun düzenlenmesi şarttır. Bu şekil şartına uyulmadan hazırlanan belgeler, taraflar arasında ahlaki bir bağlayıcılık taşısa da mahkeme önünde mal rejimi sözleşmesi olarak kabul edilmez; en fazla, somut olayın şartlarına göre bir borç ilişkisinin ispatında yardımcı delil olarak değerlendirilebilir.

Yabancılık Unsuru Taşıyan Evliliklerde Mal Rejimi

Taraflardan birinin yabancı uyruklu olduğu veya evliliğin yurt dışında gerçekleştiği durumlarda, hangi ülkenin mal rejimi hukukunun uygulanacağı ayrıca önem kazanır. Türk milletlerarası özel hukuku, mal rejimine uygulanacak hukukun tespitinde kural olarak eşlerin müşterek millî hukukunu, bu bulunmuyorsa müşterek mutad mesken hukukunu esas alır; taraflar ayrıca açıkça bir hukuk seçimi de yapabilir. Bu tür karma unsurlu dosyalarda, hem yabancı hukukun içeriğinin tespiti hem de Türk mahkemelerinin yetkisi ayrı bir inceleme konusu olduğundan, yabancılık unsuru taşıyan evliliklerde mal rejimi planlaması yapılırken bu hususların mutlaka gözetilmesi gerekir.

Mal rejimi seçimi, evliliğin ekonomik boyutunu doğrudan etkileyen, çoğu zaman göz ardı edilen ama uzun vadede büyük sonuçlar doğurabilen bir karardır. Sözleşme hazırlığından tasfiye sürecine kadar danışmanlık almak isterseniz aile hukuku sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.